Je zit in een overleg en iemand zegt: “Laten we hier pragmatisch in zijn.” Drie mensen knikken, maar bedoelen drie verschillende dingen. De één denkt aan doorpakken, de ander aan concessies doen, en een derde gebruikt het als reden om een afspraak naast zich neer te leggen. Niemand vraagt wat het woord precies betekent. Dat is het probleem: pragmatisch is een van die termen die iedereen gebruikt, maar die in de praktijk zelden voor iedereen hetzelfde inhoudt.
Wat pragmatisch betekenis eigenlijk heeft
Het woord komt van het Griekse pragmawat daad of handeling betekent. Dat zegt meteen iets: pragmatisme gaat over doen, over de praktijk, over wat er in de werkelijkheid uitkomt. De filosofische stroming die zich er in de negentiende eeuw omheen vormde, met denkers als William James en John Dewey, stelde één centrale vraag: werkt het? Niet: is het mooi? Niet: klopt het in theorie? Maar: levert het in de praktijk op wat je wilt bereiken?
Voor ondernemers is dat een krachtige lens. Pragmatisch zijn betekent niet dat je geen principes hebt of dat je overal van afziet. Het betekent dat je je handelen koppelt aan de uitkomst in de echte wereld, niet aan een ideaalbeeld dat je in je hoofd hebt geconstrueerd. Het is een houding, geen karaktereigenschap die je hebt of niet hebt.
Pragmatisch is niet hetzelfde als realistisch
Dit onderscheid wordt vaak gemist, maar het maakt een groot verschil. Realistisch zijn gaat over waarnemen: wat is er werkelijk aan de hand? Pragmatisch zijn gaat over handelen: wat werkt, gegeven die werkelijkheid? Je hebt allebei nodig, maar ze zijn niet uitwisselbaar.
Stel dat je als zzp’er in de bouwsector merkt dat een grote opdrachtgever zijn betalingstermijn eenzijdig heeft opgerekt van 30 naar 60 dagen. Realistisch constateren betekent: dit is wat er nu gebeurt, dit kost mij cashflow. Pragmatisch handelen betekent: wat is de meest effectieve stap om dit op te lossen zonder de relatie te beschadigen? Dat kan zijn dat je een gesprek aangaat, dat je een betalingskorting aanbiedt voor snellere betaling, of dat je besluit deze klant te faseren uit je portefeuille. Elk van die opties kan pragmatisch zijn, afhankelijk van jouw specifieke situatie.
Het gevaarlijke misverstand: pragmatisch versus opportunistisch
Hier gaat het regelmatig mis, ook bij mensen met de beste bedoelingen. “We zijn pragmatisch geweest” wordt soms een eufemisme voor: we hebben onze principes laten varen omdat het even lastig was om ze vast te houden.
Het verschil zit in de consistentie van je waarden. Een pragmatische beslissing vraagt: hoe bereik ik mijn doel op de meest werkbare manier? Een opportunistische beslissing vraagt: wat levert mij nu het meeste op, los van wat ik eerder heb beloofd of waar ik voor sta? Als jij als ondernemer altijd “pragmatisch” bent zodra een principe je iets kost, is het geen pragmatisme. Dan is het gedragsmatige opportunisme met een netter label.
De praktische toets: zou je deze beslissing ook kunnen uitleggen aan een werknemer of zakenpartner zonder iets weg te laten? Als het antwoord nee is, is er meer aan de hand dan pragmatisme.
Pragmatisch is niet per definitie een compromis sluiten
Een hardnekkige misvatting is dat pragmatisch handelen altijd betekent dat je iets inlevert. Dat je naar het midden beweegt. Maar soms is de meest pragmatische beslissing juist de scherpste: nee zeggen, een project stopzetten, een klant loslaten. Niet omdat het gezellig is, maar omdat het de kortste weg is naar het doel.
Neem een marketingbureau dat een jaar lang heeft gewerkt aan een uitgebreid CRM-systeem voor een nieuwe manier van klantkwalificatie. In de vergadering blijkt dat het systeem te complex is voor het huidige team en pas over achttien maanden volledig werkt. De pragmatische beslissing is niet halverwege uitrollen met allerlei aanpassingen. De pragmatische beslissing kan zijn: we stoppen dit project, we gebruiken een simpelere tool die nu werkt, en we evalueren het idee opnieuw als het team is gegroeid. Dat voelt radicaal. Maar het is geen capitulatie. Het is een bewuste keuze voor werkbaarheid boven perfectie.
In de boardroom: de perfecte aanpak loslaten
Een ondernemer die wij spraken in de zakelijke dienstverlening vertelde over een strategische discussie waarbij zijn team maanden had gewerkt aan een uitbreidingsplan voor een nieuwe regio. Het plan was grondig, goed onderbouwd en theoretisch solide. Maar tijdens de uitvoering bleek de lokale markt anders te reageren dan verwacht. De pragmatische stap was om het plan in de la te leggen en met een kleinere pilot te starten die de echte marktrespons kon meten. Dat was moeilijk, want er was veel tijd in gestoken. Maar de vraag “werkt dit?” wees duidelijk één kant op.
Wij van Bedrijfskennis.nl zien dit patroon regelmatig terug: het loslaten van een goed plan is voor veel ondernemers psychologisch zwaarder dan het loslaten van een slecht plan. Juist daar zit de trainbare component van pragmatisch handelen.
Bij onderhandelingen: weten wat je houdt en wat je inlevert
Pragmatisch onderhandelen begint niet aan de tafel, maar daarvoor. Jij moet voor jezelf weten welke onderdelen van je positie onderhandelbaar zijn en welke niet. Als je dat niet helder hebt, schuif je bij elke tegendruk onbewust op, en noem je dat later pragmatisme.
Bepaal van tevoren drie dingen: wat is je doel, wat zijn de randvoorwaarden waaraan elke uitkomst moet voldoen, en welke elementen zijn echt vrij te bewegen? Met die helderheid kun je tijdens de onderhandeling snel beslissen zonder je positie te verzwakken. Je geeft toe op wat werkelijk secundair is, en je houdt vast aan wat telt.
Pragmatisch leidinggeven: wanneer buig je een regel, wanneer niet
In personeelszaken leidt pragmatisme tot de meeste discussie. Want wanneer is het verstandig om een procedure te omzeilen, en wanneer ondermijn je daarmee de consistentie die je team nodig heeft?
Een vuistregel die werkt: buig een regel als de situatie uitzonderlijk is en je de uitzondering transparant kunt communiceren. Buig hem niet als je eigenlijk geen zin hebt in het gesprek dat het naleven vereist. Een medewerker die door ziekte zijn contracturen tijdelijk niet haalt en een flexibele regeling nodig heeft: dat is een pragmatische aanpassing met een duidelijke reden. Een medewerker die structureel te laat komt en geen consequentie ondervindt omdat je de confrontatie vermijdt: dat is geen pragmatisme maar vermijdingsgedrag.
Je team merkt het verschil. Consistentie in communicatie over uitzonderingen is de manier waarop pragmatisch leiderschap geloofwaardig blijft.
De valkuil van de chronisch pragmatische ondernemer
Er is een type ondernemer dat altijd kiest voor wat nu werkt. Elke beslissing is gebaseerd op de kortste termijn, elke investering moet snel terugverdienen, elke strategische discussie eindigt met “laten we gewoon kijken wat er gebeurt”. Dat voelt efficient. Op de lange termijn is het dat niet.
Duurzame bedrijfsvoering vraagt ook om beslissingen waarvan de uitkomst pas later zichtbaar is: investeren in opleiding van personeel, bouwen aan een merk, systemen ontwikkelen die over twee jaar hun waarde bewijzen. Een puur pragmatische houding, zonder ruimte voor dat langere perspectief, leidt tot een bedrijf dat altijd in de actualiteit opereert en nooit vooroploopt.
De vraag is niet of je pragmatisch bent. De vraag is over welk tijdframe je “wat werkt” definieert.
Pragmatisme als trainbare vaardigheid: drie vragen voor elke beslissing
Pragmatisch handelen is geen aangeboren eigenschap. Je kunt het scherper maken door jezelf bij elke belangrijke beslissing drie vragen te stellen.
- Wat wil ik bereiken? Niet wat je wilt vermijden, maar wat het concrete doel is. Zonder dat anker ben je stuurloos.
- Welke aanpak levert dat doel het meest direct op, gegeven wat ik nu weet? Niet gegeven de ideale omstandigheden, maar de werkelijke.
- Wat lever ik in met deze keuze, en is dat acceptabel gezien mijn waarden en mijn langetermijndoel? Dit is de toets die pragmatisme scheidt van opportunisme.
Drie vragen, vijf minuten, en je schakelt van eindeloze analyse naar een beslissing die je kunt uitleggen en uitvoeren.
Het woord pragmatisch heeft pas waarde als je weet wat je ermee bedoelt. Niet als excuus om principes te omzeilen, maar als manier om je aandacht te richten op wat in de praktijk daadwerkelijk werkt. Wij van Bedrijfskennis.nl zien dat ondernemers die dit onderscheid scherp houden, sneller beslissen en duidelijker communiceren, ook als de situatie lastig is. Wie het onderscheid niet maakt, gebruikt pragmatisme vooral om achteraf te rechtvaardigen wat al besloten was.
